Kıdem Tazminatı Şartları Nelerdir, Nasıl Hesaplanır?
Kıdem tazminatı için en az bir yıl çalışma ve kanunda sayılan bir fesih şekli gerekir; her tam yıl için otuz günlük brüt ücret esas alınır, tavan uygulanır.
Kıdem tazminatına hak kazanmak için aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olmanız ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan yollardan biriyle sona ermesi gerekir. Tazminat, her tam çalışma yılı için otuz günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır; bir yıldan artan süreler de orantılı olarak hesaba katılır. Hesaplamada esas alınacak ücretin üst sınırı (kıdem tazminatı tavanı) yılda iki kez güncellendiği için, fesih tarihinde geçerli olan tavan ayrıca kontrol edilmelidir.
Hangi durumlarda kıdem tazminatı ödenir?
Kıdem tazminatı, hâlâ yürürlükte olan 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesine göre belirlenir. Bir yıllık çalışma şartıyla birlikte aşağıdaki hâllerden birinin bulunması gerekir:
- İşverenin sözleşmeyi, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık gibi işçiden kaynaklanan haklı bir neden olmaksızın feshetmesi
- İşçinin sözleşmeyi haklı bir nedenle, örneğin ücretinin ödenmemesi veya ağır bir kişilik hakkı ihlali nedeniyle feshetmesi
- Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle işten ayrılma
- Yaşlılık aylığı, emeklilik veya toptan ödeme almak amacıyla ayrılma; kanundaki sigortalılık süresi ve prim günü şartlarını tamamlayıp ayrılma
- Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması
- İşçinin ölümü; bu durumda tazminat mirasçılara ödenir
Kendi isteğiyle, haklı bir neden göstermeden istifa eden işçi kural olarak kıdem tazminatı alamaz. Bu nedenle istifa dilekçesi yazmadan önce ayrılma sebebinin hukuken haklı bir fesih olup olmadığı değerlendirilmelidir.
Hesaplamada hangi ücret esas alınır?
Kıdem tazminatı çıplak brüt ücrete göre değil, giydirilmiş brüt ücrete göre hesaplanır. Yani düzenli olarak ödenen yol ve yemek yardımı, ikramiye, prim gibi süreklilik gösteren ödemeler de ücrete eklenir. Fazla mesai ücreti gibi düzensiz ödemeler ise kural olarak hesaba katılmaz.
- Çalışma süresi: İşe giriş ve çıkış tarihi arasındaki süre belirlenir; aynı işverene ait farklı iş yerlerindeki çalışmalar birleştirilir.
- Ücret: Son brüt ücrete düzenli yan ödemeler eklenerek günlük giydirilmiş ücret bulunur.
- Tavan karşılaştırması: Bulunan ücret, fesih tarihindeki kıdem tazminatı tavanını aşıyorsa tavan esas alınır.
- Kesinti: Kıdem tazminatından gelir vergisi kesilmez; yalnızca damga vergisi kesilir.
Ödenmeyen kıdem tazminatına, kanunda belirlenen esaslara göre faiz işletilir. Faiz oranları dönemsel olarak değiştiği için hesap güncel oranlarla yapılmalıdır.
Örnek: hesap nasıl kurulur?
Yedi yıl dört ay çalışmış bir işçiyi düşünelim. Yedi tam yıl için yedi kez otuz günlük, kalan dört ay için ise otuz günlük ücretin on ikide dördü kadar tazminat hesaplanır; yani toplamda yaklaşık iki yüz yirmi günlük giydirilmiş brüt ücret. Bu ücret fesih tarihindeki tavanı aşıyorsa, günlük ücret yerine tavanın günlük karşılığı kullanılır. Hesabın doğruluğu büyük ölçüde işe giriş tarihinin ve ücrete eklenecek yan ödemelerin doğru belirlenmesine bağlıdır. Uygulamada en sık hata, sigorta girişinin gerçek işe başlama tarihinden sonra yapılmış olması veya elden ödenen ücret kısmının hesaba katılmamasıdır. Bu durumda gerçek çalışma süresi ve ücret, tanık ve banka kayıtları gibi delillerle ispatlanabilir; sigortasız geçen dönem için ayrıca hizmet tespiti davası gündeme gelebilir.
İşverenler açısından da fesih öncesinde kıdem süresinin ve giydirilmiş ücretin doğru hesaplanması, ileride arabuluculukta ve davada ortaya çıkabilecek fark alacaklarını ve faiz yükünü azaltır.
İhbar tazminatıyla farkı nedir?
İhbar tazminatı, belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresine uymadan fesheden tarafın ödediği tazminattır. İş Kanunu'na göre bildirim süreleri; altı aydan az çalışmada iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arasında dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arasında altı hafta, üç yıldan fazla çalışmada sekiz haftadır. İşveren bu süreleri beklemeden işçiyi çıkarırsa, süreye karşılık gelen ücreti ihbar tazminatı olarak öder. Kıdem ve ihbar tazminatı birbirinden bağımsızdır; şartları varsa ikisi birlikte istenebilir.
Ödenmezse ne yapılır?
Kıdem tazminatı ödenmezse doğrudan dava açılamaz; önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Başvuru, işverenin veya işin yapıldığı yerin adliyesindeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılabilir. Kıdem tazminatı talebi, sözleşmenin sona ermesinden itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir; arabuluculuk süreci boyunca zamanaşımı durur.
Hazırlanması faydalı belgeler şunlardır: iş sözleşmesi, son aylara ait maaş bordroları, banka hesap dökümleri, SGK hizmet dökümü, fesih bildirimi veya istifa yazışmaları ve varsa ikramiye ile yan ödemeleri gösteren belgeler.
Ne zaman avukata danışmalısınız?
İşten çıkarıldığınızda veya istifa etmeyi düşündüğünüzde, size bir ibraname ya da ikale (karşılıklı fesih) sözleşmesi imzalatılmak istendiğinde ve işverenin hesapladığı tutarın eksik olduğunu düşündüğünüzde imza atmadan önce hukuki destek almanız, haklarınızın kaybolmasını önlemeye yardımcı olur.

Yazar
Av. Kübra Akeller
Malatya Barosu'na kayıtlı avukat; Ceza, aile ve gayrimenkul hukuku alanlarında dava ve danışmanlık yürütür.
